Giới Thiệu Chung

Cầu Ghềnh (còn gọi là cầu Gành) là cây cầu đường sắt kết hợp đường bộ bắc qua sông Đồng Nai, nối khu vực Chợ Đồn (nay thuộc phường Bửu Hòa) với Cù Lao Phố (nay thuộc phường Hiệp Hòa), TP. Biên Hòa. Đây là một trong những công trình cầu thép cổ nhất Nam Bộ còn tồn tại, gắn liền với quá trình hình thành tuyến đường sắt Sài Gòn – Nha Trang đầu thế kỷ 20.

Vị Trí

Lịch Sử Xây Dựng

Năm 1901, chính quyền Pháp khởi công tuyến Quốc lộ 1 và đường sắt Sài Gòn – Nha Trang đi qua tỉnh Biên Hòa, đồng thời cho đào móng xây dựng cầu Ghềnh bắc qua mỏm phía tây Cù Lao Phố. Công trình do hãng Eiffel (Pháp) thiết kế và chế tạo, cùng với cầu Rạch Cát gần đó, hoàn thành vào năm 1903. Đường quốc lộ giai đoạn này chỉ rộng khoảng 5m, rải đá và cấp phối sơ sài, riêng phần cầu được xây bằng bê tông và sắt thép nên có độ bền vững cao hơn hẳn.

Ngày 14/1/1904, cầu Ghềnh chính thức được khánh thành, giúp thông tuyến đoạn đường sắt Sài Gòn – Biên Hòa; ít lâu sau, tàu chợ bắt đầu chạy hằng ngày qua đây.

Ngày Thông Cầu Trong Ký Ức Người Dân

Theo lời kể được truyền qua nhiều thế hệ của các cư dân sống hai bên đầu cầu, ngày thông cầu năm 1904 từng là một ngày hội lớn của cả vùng. Trước đó, khu vực Chợ Đồn và Cù Lao Phố chỉ lác đác vài nóc nhà giữa rừng cây rậm rạp, người dân đi lại chủ yếu bằng thuyền. Khi công trình khởi công, hàng trăm phu cầu từ miền Bắc, miền Trung cùng nhân công địa phương được huy động; xe bò, xe ngựa của dân trong vùng cũng được trưng dụng để chở gỗ, đá, cát phục vụ thi công, kéo theo thương nhân nhiều nơi đổ về buôn bán nhộn nhịp.

Đến ngày khánh thành, người dân từ các vùng lân cận như Tân Uyên, Lái Thiêu cũng kéo về chung vui, lập bàn hương cúng tế hai bên đầu cầu. Chuyến tàu hơi nước đầu tiên chạy từ hướng Dĩ An về ga Biên Hòa trong sự chứng kiến của đông đảo quan chức và người dân; từ đó xe ngựa, xe bò, xe đạp và người đi bộ đều có thể qua lại cầu để giao thương.

Nhiều bậc cao niên hai bên cầu vẫn nhắc lại rằng đây không chỉ là công trình kỹ thuật của người Pháp, mà còn thấm đẫm mồ hôi, công sức và cả tính mạng của hàng nghìn phu cầu người Việt rời quê hương đến đây làm việc.

Vai Trò Với Sự Hồi Sinh Của Cù Lao Phố

Cù Lao Phố từng là thương cảng Nông Nại Đại Phố sầm uất bậc nhất Nam Bộ trong thế kỷ 17-18, sau khi các di thần nhà Minh được chúa Nguyễn cho phép định cư tại Đồng Nai vào năm 1679. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến cố lịch sử, vùng đất này dần bị tàn phá, dân cư thưa thớt, nhiều lưu dân phải chuyển đến các vùng Lái Thiêu, Thủ Dầu Một, Chợ Lớn sinh sống.

Sự xuất hiện của cầu Ghềnh cùng cầu Rạch Cát đầu thế kỷ 20 đã tạo bước ngoặt quan trọng, giúp Cù Lao Phố kết nối thuận tiện hơn với Biên Hòa và Sài Gòn, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào đường thủy. Nhờ đó, dân cư dần quay trở lại sinh sống, buôn bán, đặt nền tảng cho sự phát triển của vùng đất này cho đến ngày nay.

Đình Nguyễn Tri Phương – Chứng Tích Bên Chân Cầu

Ngay dưới chân cầu Ghềnh phía Chợ Đồn là đền thờ Nguyễn Tri Phương (hẻm 522 đường Bùi Hữu Nghĩa, phường Bửu Hòa) – nguyên là miếu thờ thành hoàng làng Mỹ Khánh, sau này được nhân dân tạc tượng thờ danh tướng Nguyễn Tri Phương như vị phúc thần của làng vào năm 1873. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1992, là một trong những chứng tích lịch sử – văn hóa gắn bó mật thiết với hình ảnh cây cầu thế kỷ này.

Câu Hỏi Thường Gặp

Lời Kết

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày thông cầu, cầu Ghềnh vẫn sừng sững bên dòng Đồng Nai như một chứng nhân thầm lặng cho hành trình hồi sinh của Cù Lao Phố – từ một thương cảng sầm uất bị tàn phá bởi chiến tranh, đến một vùng đất đang từng bước được quy hoạch trở lại thành khu vực phát triển của TP. Biên Hòa. Với những giá trị lịch sử – kiến trúc đặc biệt, cầu Ghềnh cùng đền thờ Nguyễn Tri Phương bên chân cầu xứng đáng là điểm đến tìm hiểu văn hóa – lịch sử không thể bỏ qua khi khám phá vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai.