Tổng Quan Vùng Đất Biên Hòa
Biên Hòa là thành phố trực thuộc tỉnh Đồng Nai, giữ vai trò trung tâm hành chính, kinh tế, văn hóa của tỉnh và là một trong những đô thị công nghiệp lớn nhất cả nước. Trước khi người Việt đặt chân đến khai phá vào cuối thế kỷ XVII, vùng đất này từng chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Óc Eo trong khoảng mười thế kỷ đầu Công nguyên, sau đó trở thành một dạng “vùng đệm” nằm giữa hai vương quốc Chăm Pa và Chân Lạp trước khi lưu dân người Việt bắt đầu tới sinh sống từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII.
Dấu Mốc Hình Thành: Dinh Trấn Biên Năm 1698
Năm 1698 được xem là cột mốc chính thức khai sinh vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai. Chúa Nguyễn Phúc Chu cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh (còn gọi là Nguyễn Hữu Kính) vào kinh lược xứ Đàng Trong. Tại đây, ông cho thiết lập bộ máy hành chính, lập ra dinh Trấn Biên — tiền thân của tỉnh Biên Hòa sau này — đồng thời tổ chức xứ Đồng Nai thành huyện Phước Long, đặt nền móng chủ quyền cho cả vùng đất Nam Bộ.
Trung tâm sầm uất nhất thời kỳ này là Cù Lao Phố (còn gọi là Nông Nại Đại Phố), nơi cộng đồng người Hoa do tướng Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đến định cư, biến nơi đây thành một trong những thương cảng, trung tâm giao thương sầm uất bậc nhất Nam Bộ suốt thế kỷ XVII – XVIII, với thuyền buôn qua lại tấp nập theo cả đường thủy lẫn đường bộ nối lên Cao Miên và xuống tận Sài Gòn.
Từ Trấn Biên Đến Tỉnh Biên Hòa Thời Nhà Nguyễn
Năm Gia Long thứ 7 (1808), dinh Trấn Biên được đổi tên thành trấn Biên Hòa, huyện Phước Long được nâng lên thành phủ Phước Long, các tổng cũng được nâng cấp thành huyện. Trấn Biên Hòa khi đó là một trong 5 trấn thuộc Gia Định thành dưới triều Gia Long.
Đến năm 1832, dưới thời vua Minh Mạng, trấn Biên Hòa được đổi thành tỉnh Biên Hòa. Địa giới hành chính của tỉnh lúc này rất rộng lớn, bao trùm cả vùng đất các tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước và một phần TP. Hồ Chí Minh ngày nay.
Biên Hòa Thời Pháp Thuộc
Sau khi thực dân Pháp chiếm đóng Nam Kỳ, đến năm 1876, tỉnh Biên Hòa bị giải thể và chia thành 3 tiểu khu: Biên Hòa, Thủ Dầu Một và Bà Rịa. Theo nghị định ngày 20/12/1899 của Toàn quyền Đông Dương, các tiểu khu này được đổi tên trở lại thành tỉnh — tỉnh Biên Hòa giai đoạn này có địa giới thu hẹp hơn so với thời Minh Mạng, gồm phần lớn Đồng Nai ngày nay cùng một phần Bình Dương, Bình Phước.
Trước năm 1975, dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tỉnh Biên Hòa tiếp tục được chia tách thành 3 tỉnh nhỏ hơn: Biên Hòa, Long Khánh và Phước Long.
Biên Hòa Sau Ngày Thống Nhất Đất Nước
Sau ngày 30/4/1975, đến tháng 2/1976, Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam quyết định hợp nhất 3 tỉnh Biên Hòa, Bà Rịa – Long Khánh và Tân Phú để thành lập tỉnh Đồng Nai mới, chọn thành phố Biên Hòa làm tỉnh lỵ — vai trò trung tâm hành chính – kinh tế của tỉnh mà Biên Hòa vẫn duy trì cho đến nay.
Trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Biên Hòa cũng là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, từ sự ra đời của các chi bộ cộng sản đầu tiên trong vùng từ những năm 1930 cho đến các phong trào đấu tranh cách mạng sôi nổi trong hai thời kỳ kháng chiến.
Các Mốc Phát Triển Đô Thị Quan Trọng
Biên Hòa Sau Sắp Xếp Đơn Vị Hành Chính Năm 2025
Ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết số 1662/NQ-UBTVQH15, TP. Biên Hòa tiến hành sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp phường, sáp nhập nhiều phường/xã cũ thành các phường mới có diện tích và quy mô dân số lớn hơn (ví dụ: phường Trấn Biên hợp nhất từ Bửu Long, Quang Vinh, Trung Dũng, Thống Nhất, Hiệp Hòa, An Bình; phường Tam Hiệp hợp nhất từ Tân Hiệp, Tân Mai, Bình Đa, Tam Hiệp…). Đây là bước sắp xếp hành chính nhằm tinh gọn bộ máy quản lý, hướng tới mục tiêu xây dựng Biên Hòa thành đô thị thông minh, hiện đại, xứng tầm trung tâm vùng Đông Nam Bộ.
Câu Hỏi Thường Gặp
Thành phố Biên Hòa được hình thành từ năm nào?
Mốc hình thành được tính từ năm 1698, khi Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh lập dinh Trấn Biên — tiền thân của tỉnh Biên Hòa và TP. Biên Hòa ngày nay.
Vì sao Cù Lao Phố được xem là cái nôi của vùng đất Biên Hòa?
Vì đây là nơi Nguyễn Hữu Cảnh đặt doanh trại đầu tiên khi kinh lược xứ Đồng Nai, đồng thời cũng là trung tâm thương mại sầm uất bậc nhất Nam Bộ thế kỷ XVII – XVIII nhờ cộng đồng người Hoa do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đến định cư và giao thương.
Biên Hòa được công nhận đô thị loại I từ khi nào?
TP. Biên Hòa được Thủ tướng Chính phủ công nhận là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Đồng Nai theo Quyết định số 2488 ngày 30/12/2015, chính thức đón nhận quyết định vào ngày 3/2/2016.
Lời Kết
Hơn 325 năm kể từ ngày Nguyễn Hữu Cảnh đặt nền móng cho dinh Trấn Biên, Biên Hòa đã trải qua nhiều lần đổi tên, tách – nhập địa giới hành chính, từ một vùng đất khai hoang bên bờ sông Đồng Nai trở thành đô thị loại I với hơn 1 triệu dân, là trung tâm công nghiệp – kinh tế hàng đầu của vùng Đông Nam Bộ. Những dấu tích lịch sử như Cù Lao Phố, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đình Tân Lân hay Thành cổ Biên Hòa vẫn còn đó, là minh chứng sống động cho hành trình phát triển đầy tự hào của vùng đất này.
